Apophthegmata

Bilety komunikacji miejskiej w Lublinie już wcześniej, przed niefortunną akcją przeciw chuligaństwu i homofobii wykorzystane były jako nośnik działań artystycznych. Uczyły lublinian, jak żyć. Na 3,7 mln biletów ZTM wydrukowano kilka z tzw. maksym delfickich, wiecznie aktualnych rad siedmiu mędrców starożytnej Grecji.

Prezentowany na biletach zestaw maksym jest wyborem z legendarnej listy sentencji (apophthegmata) siedmiu mędrców greckich, zawierającej sto czterdzieści siedem inskrypcji. Wedle antycznych przekazów sentencje były wyryte na kamiennej stelli, znajdującej się w świątyni Apollina w Delfach.

Rozpowszechnienie legendy o siedmiu mędrcach zawdzięczamy Platonowi, który w dialogu Protagoras wymienia siedem kanonicznych postaci: Talesa z Miletu, Pittakosa z Mitylen, Briasa z Priene, Solona z Aten, Kleobulosa z Lindos, Mizona z Chene, Chilona ze Sparty. Efektem legendarnego spotkania mędrców w Delfach miało być wspólne skomponowanie zbioru sentencji i uroczyste złożenie go w ofierze Apollinowi.

Poza relacją z okoliczności powstania legendarnego zbioru Platon zwraca uwagę na stylistyczną osobliwość sentencji, którą wywodzi z tradycji umysłowej Sparty: „zwroty zwięzłe, a pamiętne”, trafne niczym strzały z łuku zmierzające wprost do celu. Ich „lakońską zwięzłość (brachulogia tis Lakonike)” – a więc przysłowiową na wieki „lakoniczność” – zachwala Platon jako najwyższą formę filozoficznej i filologicznej mądrości.

Mylimy się jednak, traktując zbiór delfickich sentencji jako „lakoniczną” kwintesencję antycznej mądrości życiowej, adresowaną do śmiertelnika w postaci popularnego „kodeksu etycznego”, który często zestawiany bywa z chrześcijańskim „dekalogiem”. Sentencje stanowią wszak ofiarę złożoną bogu Apollinowi w jego sanktuarium. Są więc darem ludzkiej mądrości dla boga – logosową odpowiedzią śmiertelnika na nieśmiertelne słowo boga.

A trzeba pamiętać, że Apollin nie uchodził wśród Greków za boga przychylnego człowiekowi, a jego zagadkowe słowa – wypuszczane niczym, jak powiada Empedokles, „strzały szybkich myśli” – stanowiły nierzadko śmiertelne zagrożenie dla śmiertelnika. Czy sentencje siedmiu mędrców nie są zuchwałym wyzwaniem? Chmurą strzał szybkich myśli, wystrzeloną w stronę Olimpu? Niechby śmiertelny pokazał się bogu w sposób równie zagadkowy, jak Apollin ukazuje się człowiekowi? Śmiertelnik potrafi być zagadką dla nieśmiertelnych.

Do niedawna podstawowym źródłem, w którym maksymy się zachowały była lista w Antologii Stobaiosa, który przechował maksymy skopiowane z portyku przez filozofa Sosiadesa. Innym źródłem był odpis Klearchosa oraz jeszcze inny odpis, anonimowego autorstwa. W XX wieku odkryto starsze niż wykaz Stobaiosa, bo pochodzące z 3 stulecia p.n.e., inskrypcje zawierające nieco odmienny i obszerniejszy wykaz maksym (wykopaliska w Ai–Kahanum w Afganistanie – wersja baktryjska).

Poniżej sentencje w ich polskim i greckim brzmieniu:

Pierwszy blok grupujący siedem maksym dotyczy relacji z Bogami:

Czcij Bogów Θεους σεβου

Podążaj za Bogiem Επου θεω

Wybieraj co miłe Bogom Οσια κρινε

Odwróć myśl od grzechu Αμαρτανων μετανοει

Szanuj Hestię Εστιαν τιμα

Podziwiaj wyrocznie Χρησμους θαυμαζε

Niewysłowione skrywaj Αρρητον κρυπτε

Kolejna grupa maksym odnosi się do etyki w wąskim sensie, do relacji do samego siebie, o tym jak wytyczyć kierunek swego życia. Dzielę ją na dwie części — ogólną i szczegółową. Część pierwsza zawiera zatem maksymy odnoszące się w ogólny sposób do samego siebie:

Módl się o możliwe Ευχου δυνατα

Módl się o szczęście Ευχυχιαν ευχου

Szanuj siebie Σεαυτον αιδου

Czyń dobro sobie Σεαυτον ευ ποιει

Poznaj samego siebie Γνωθι σεαυτον

Bądź sobą Σαυτον ισθι

Żyj bez smutku Αλυπως βιου

Nie bądź niezadowolony z życia Τω βιω μη αχθου

Działaj bez żalu Πραττε αμετανοητως

Nic w nadmiarze Μηδεν αγαν

Chwal nadzieję Ελπιδα αινει

Zabiegaj o chwałę Δοξαν διωκε

Ciesz się dobrą sławą Ευφημος ιςθι

Wyrabiaj dobrą sławę Ευφημιαν ασκει

Nie porzucaj chwały Δοξαν μη λειπε

Walcz razem z chwałą Πονει μετ ευκλειας

Brzydź się Hańbą Ονειδος εχθαιρε

Broń się przed zniewagą Υβριν αμυνου

Czcij wstyd Αισχυνην σεβου

Rób, co powinieneś Ο μελλεις, δος

Strzeż uważnie Φυλακη προσεχε

Maksymy kolejne odpowiadają na pytania: Co zrobić, aby naprawdę na szacunek zasłużyć? Jakie cechy w sobie rozwijać?

Nie chlub się siłą Επι ρωμη μη καυχω

Chwal to co szlachetne Καλον ευ λεγε

Wychwalaj cnotę Επαινει αρετην

Ćwicz szlachetność Ευγενειαν ασκει

Czyń co sprawiedliwe Πραττε δικαια

Od szlachetnego zaczynaj Εξ ευγενων γεννα

Sprawdzaj charakter Ηθος δοκιμαζε

Gardź nieprawością Κακιαν μισει

Stroń od niegodziwości Κακιας απεχου

Kolejne maksymy odnoszą się do tego, co od nas nie zależy: szczęśliwego losu, ale i naturalnych kolei życia.

Znaj właściwy czas Καιρον γνωθι

Akceptuj czas Καιρον προσδεχου

Odpowiadaj w czas Αποκρινου εν καιρω

Rozpoznaj szczęście Τυχην νομιζε

Lub przypadki Τυχην στεργε

Nie wierz szczęściu Τυχη μη πιστευε

Działaj szybko Πραττε συντομως

Ryzykuj roztropnie Κινδυνευε φρονιμως

Przewiduj przyszłość Ορα το μελλον

Radź w czas Βουλευου χρονω

Gospodarz czasem Χρονου φειδου

Myśl jak śmiertelny Φρονει θνητα

Jako dziecko bądź stateczny Παις ων κοσμιος ισθι

Jako młodzieniec opanowany ηβων εγκρατης

W wieku średnim sprawiedliwym μεσος δικαιος

Jako starzec szczodry πρεσβυτης ευλογος

Akceptuj starość Γηρας προσδεχου

U końca bez smutku τελευτων αλυπος

Osiągnij kres bez lęku Περας επιτελει μη αποδειλιων

Kolejne maksymy stanowią wskazówki dotyczące relacji z innymi ludźmi:

Nie używaj przysiąg Ορκω μη χρω

Uciekaj od przysiąg Εγγυην φευγε

Nie składaj obietnic Επαγγελου μηδενι

Przemawiaj szczerze Απλως διαλεγου

Nie wynoś się nad nikogo Υφορω μηδενα

Teraz maksymy odnoszące się do konkretnych relacji. Przede wszystkim najbardziej podstawowej - rodziny:

Przynoś chwałę przodkom Προγονους στεφανου

Szanuj rodziców Γονεις αιδου

Staraj się zawrzeć małżeństwo Γαμειν μελλε

Panuj w małżeństwie Γαμους κρατει

Kieruj żoną Γυναικος αρχε

Wychowuj synów Υιους παιδευε

Kochaj kogo wychowujesz Ους τρεφεις αγαπα

Nie przeklinaj synów Υιοις μη καταρω

Kolejne maksymy mówią o przyjaciołach:

Kochaj przyjaźń Φιλιαν αγαπα

Strzeż przyjaźni Φιλιαν φυλαττε

Bądź życzliwy dla przyjaciół Φιλοις ευνοει

Bądź łaskawy dla przyjaciela Φιλω χαριζου

Pomagaj przyjaciołom Φιλοις βοηθει

Szanuj dobrodziejstwo Ευεργεςιας τιμα

Dziel się nieszczęściem Ατυχουντι συναχθου

Ostatnia już grupa maksym pomaga nam nabrać właściwego stosunku do dóbr materialnych. Najpierw zaskakuje pozytywny stosunek do bogactwa. Maksymy nakazują nam się bogacić, być zamożnym. Precyzują jednocześnie, w jaki sposób i po co:

Bogać się sprawiedliwie Πλουτει δικαιως

Gromadź własność uczciwie Δικαιως κτω

Bądź zamożny jako śmiertelnik Ευ πασχε ως θνητος

Nie wierz w bogactwo Πλουτω απιστει

Wypracuj własność Εργαζου κτητα

Nie porzucaj oszczędności Φειδομενος μη λειπε

Panuj nad wydatkami Δαπανων αρχου

Poluj na to co korzystne Το συμφερον θηρω

Strzeż swojego Ιδια φυλαττε

Używaj własności Χρω χρημασιν

Ciesz się tym, co posiadasz Κτωμενος ηδου

Dawaj ze swojego Εχων χαριζου

Niczego nie zazdrość Φθονει μηδενι

Stroń od cudzego Αλλοτριων απεχου

Oddawaj coś wziął Λαβων αποδος

Na Konfrontacjach Teatralnych kolektyw kilku.com proponował nową wizualną interpretację owych sentencji:

http://sentencje.konfrontacje.pl

Sentencje trafiły na drugą stronę biletów ZTM, by przypomnieć nam o tym, co w życiu ważne, za sprawą organizatorów festiwalu Konfrontacje Teatralne 2012 (13-20 października). Przysłowia nawiązywały do serii lubelskich wykładów filozofa Cezarego Wodzińskiego pt. "Jak żyć", który osobiście dokonał wyboru maksym. Inicjatorem próby wciśnięcia świata filozofii w zupełnie nowy obszar był reżyser i pomysłodawca konfrontacji Janusz Opryński. 

Maksymy były w tym samym czasie umieszczone także na innych nośnikach w przestrzeni publicznej Lublina